مزاج شناسی ، طب سنتی ،غذاهای سرد وگرم
علائم انواع مزاج ها
بهترين و منطقي ترين روش اين است که ابتدا طبع و مزاج خود و پس از آن غذاي مصرفي روز مره و مناسب خويش را بشناسيم تا دچار بيماري و کسالت نشويم.
در حالت طبيعي، اخلاط اربعه در بدن هر شخص سالمي بايد به حالت تعادل باشد تا زندگي و ادامه ي حيات او مقدرر باشد. با مطالعه اخلاط اربعه به طور جداگانه، وظيفه ي هر يک مشخص خواهد شد:
نشانه هاي غلبه ي صفرا
نشانه هاي غلبه ي صفرا عبارت است از:
تشنگي و سوزش جگر، زبري پوست صورت، زردي چشم، کدورت ادرار، عصبي شدن، ناراحتي معده، تلخي دهان، کم اشتهايي، حالت تهوّع، سردرد و درد شقيقه، سياهي رفتن چشم، سرگيجه، خشکي پوست، ترک خوردن پوست دست و پا، گرمي بدن يا داشتن تب، جوشش فم المعده، ديدن خواب هاي هولناک، مانند جنگ و ستيز، پوسته پوسته شدن پوست سر (شوره ي سر) نمايان شدن لکه هاي سفيد يا قهوه اي در صورت و يا ديگر اعضاي بدن، ريزش مو، ابتلا به بيماري آلو پسي(ريزش موضعي مو)، علاقه به نوشيدن آب يخ و خوردن يخ، يبوست مزاج، بهانه جويي و تند خويي. اين گونه افراد را صفراوي مزاج گويند.
همه يا اکثر نشانه هاي ياد شده در بيشتر افراد صفراوي مزاج ديده مي شود؛ البته ميزان بروز اين نشانه ها به مقدار غلبه ي صفرا بستگي دارد.
نشانه هاي غليه ي خون
اگر در بدن فردي خون غلبه نمايد و خون کثيف شود و يا بهتر بگوييم سوخته شود علامت آن سنگيني سر، خميازه کشيدن، چرت زدن، کندي حواس، شيرين شدن دهان، لزج بودن آب دهان، سرخي رنگ بدن، قرمزي زبان، خارش بدن، بروز دمل و جوش هاي ريز در بدن به خصوص در پيشاني و پشت سر ودر قسمت کتف و شانه ها و گاه خون آمدن از بين دندان ها و در نهايت، کسالت و خمودگي مداوم است.
افرادي که خون در آنان غلبه مي کند دموي مزاج مي گويند. مهمترين علت غلبه ي خون، پرخوري و زياده روي در مصرف انواع غذاهاي سرخ شده و تند و تيز است. افراد دموي مزاج اغلب از آرامش نسبي برخوردار نيستند.
نشانه هاي غلبه ي بلغم
سفيدي، نرمي و سردي پوست بدن (مانند مردم اروپا)، ديرهضم شدن غذا، آروغ ترش زدن، ميل بسيار به خواب داشتن، جاري شدن آب از دهان، رقيق بودن آب بيني، کم حواسي، زيادي بول، دفع بول با فشار زيادو حجم بسيار، سستي و بي حالي، بي حس بودن بدن، سفيد شدن موي سر و ريزش آن قبل از موعد پيري، درد معده و درد پشت، گرفتگي ماهيچه هاي پشت، کمر درد، گردن درد، پادرد، نقرس، فلجي، لک و پيس، لقوه(کج شدن دهان و صورت)، رعشه (پارکينوس)، ضعف مثانه، ترش شدن دهان، به وجود آمدن لک سفيد در چشم، ضعف بينايي، تنگي نفس، طپش قلب (به خصوص هنگام بيدار شده از خواب) توليد کرم هاي کدو يا کرمک در انتهاي روده ي بزرگ، اين گونه افراد را بلغمي مزاج مي گويند.
غلبه ي اين خلط فوق العاده خطرناک است و انسان را دچار بيماري صعب العلاجي مي کند.
از اين رو لازم است هر چه سريع تر در به تعادل در آوردن اين خلط کوشيد. از جمله بيماري هايي مانند: آرتريد، روماتوئيد، بيماري خطرناك ام اس (ms)، بيماري لا علاج لک و پيس و يا برص و برخي ديگر از بيماريهاي صعب العلاجي که امروزه از نظر علم پزشکي، علت آن مشخص نيست و آن ها را (اتوايميون) مي نامند.
نشانه هاي غلبه ي سودا
نشانه هاي غلبه ي سودا که ناشي از رسوبات خون و مرکز آن طحال است؛ عبارتند از:
خستگي و کوفتگي بدن، لاغري، پژمردگي روح و جسم، بي نشاطي و افسردگي، يبوست مزاج، خود خوري، احساس سوزش در هنگام دفع بول، تيره رنگ بودن ادرارو مدفوع و قي، سياه و قيري شکل بودن مدفوع، شور بودن دهان، بوي بد دهان، تاريکي چشم، تيرگي رنگ صورت، شب کوري، سوزش معده، فکر بسيار، ديدن خواب هاي آشفته(کابوس) اخلاق تند و زشت، دلتنگي و بي قراري، به وجود آمدن لکه هاي سياه در بدن، جزام، بيماريهاي پوستي (سودا)، زخم شدن پوست به سبب خارش زياد، قولنج شدن روده (بيماري کوليت)، نسيان و فراموشي يا آلزايمر، حرص زياد.
افراد سوداوي مزاج، اکثرا دچار بيماريهاي روحي و رواني مي شوند و معمولا تا آخر عمر از داروهاي روان گردان استفاده مي کنند.
تشخيص مزاج، شخص غذا درمان و يا طبيب را در شناخت نوع بيماري و درمان كمك مي نمايد. درمان بيماري بااين روش بسيار ساده است.
درمان با اين روش، به حالت در آوردن اخلاط اربعه است. تعادل اخلاط اربعه در بدن هر شخصي مساوي است با سلامتي و عدم تعادل آن ها برابر است با كسالت و بيماري.
اگر بدن آدمي را دقيقا مورد بررسي قرار دهيم، مي بينيم كه از اندام هاي متعددي تشكيل شده و هر اندامي از سلول هاي خاصي ساخته شده است. هماهنگي اندام ها نيز موجب سلامتي وحيات و ادامه ي آن مي گردد.
در بدن هر فرد چهار نوع خلط وجود دارد كه آن ها را اصطلاحا اخلاط اربعه مي نامند. اخلاط اربعه عبارتند از صفرا، خون، بلغم و سودا.
به عنوان مثال، اگر در فردي صفرا غلبه نمايد، اورا صفراوي مزاج و اگر خون غلبه نمايد، اورا دموي مزاج، و اگر بلغم غلبه يابد، اورا بلغمي مزاج مي نامند، همچنان كه اگر در شخصي سودا غلبه نمايد، اورا سوداوي مزاج مي گويند.
در حالت طبيعي، اخلاط اربعه در بدن هر شخص سالمي بايد به حالت تعادل باشد تا زندگي و ادامه ي حيات او مقدور باشد تعادل اخلاط را مزاج مي ناميم. با مطالعه اخلاط اربعه به طور جداگانه، وظيفه ي هر يك مشخص خواهد شد.
هر نوع از مواد غذايي يك اثر خاصي بر روي اخلاط اربعه مي گذارد و آن را به حالت تعادل و يا عدم تعادل در خواهد آورد.
به عنوان مثال، استفاده از غذاي چرب و شيرين به طور مداوم، صفرا را افزايش مي دهد، هم چنان كه پرخوري و عدم رعايت اعتدال در مصرف مواد غذايي موجب غلبه ي خون مي شود. استفاده از ترشيجات سركه و لبنيات به مقدار زياد موجب طغيان و ازدياد بلغم و خوردن غذاهاي نمك سود و مانده و نيز خوردن بادمجان به مقدار زياد و يا گوشت حيوانات پير سبب ازدياد سودا مي گردد.
با تجويز غذاهاي مناسب مي توان مزاج غالب را به حالت تعادل در آورد و شخص بيمار را از حالت بيماري و كسالت نجات داد. فرمول به دست آمده چنين است:
عناصر اربعه طبع اخلاط اربعه مزه ي دهان رنگ زبان
آتش گرم وخشك صفرا تلخ زرد
هوا گرم وتر خون شيرين قرمز
آب سرد و تر بلغم ترش سفيد
خاك سرد و خشك سودا شور سياه
طبع شناسی
افراد داراي طبع گرم
اين افراد به طور معمول داراي بدني گرم اند و با خوردن غذاهاي گرمي بخش دچار مشکل مي شوند، صورت آن ها جوش مي زند، بدنشان داغ مي شود، گه گاه دچار خارش پوست مي شوند، پوست سرشان توليد شوره مي کند و دچار عطش مي شوند.دماي بدنشان نسبت به ساير افراد بيش تر است، معمولاً حدود نيم تا يک درجه تب دارند، زود عصبي مي شوند، ولي در مجموع، خون گرم و خوش برخوردند.تعدا افراد داراي طبع گرم نسبت به افراد داراي طبع سرد کم تر است.
افراد داراي طبع سرد
اکثريت مردم جهان از طبع سرد برخوردار هستند. اين افراد معمولاًداراي پوست سفيد هستند و يکي از علت هاي مهم آن، فعال بودن سيستم بلغم يا لنفاتيک است.اين افراد مــيل زيادي به لبنيات، به خصوص ماست دارند و زودتر از بقيه دچار بيماري نقرس و رماتيسم مي شوند، پر خواب هستند وبه راحتي نميتوانند از رختخواب جدا شوند، غذا يشان دير هضم مي شود، عموماً سست و شاداب نيستند، استعداد چاقي در آنان زِِياد است، موي سرشان زودتر از موعد مقرر سفيد مي شود و مي ريزد، معمولاً انسان هاي خوش گذراني هستند و ديرتر ازبقيه عصبي ميشوند.افرادي که از طبع سرد برخوردارند اگر رعايت حال خود را نکنند زودتر از ديگران دچار بيماري هاي صعب العلاج از قبيل بيماري ام اس (ms)، بيماري اي ال اس (als) و پارکينسون مي شوند.
افراد داراي طبع معتدل
افرادي که داراي چنين طبعي هستند معمولا بين گرم و سرد قرار دارند. تعداد اين قبيل افراد در جامعه نسبت به ساير طبع ها کم است. چنين افرادي نسبت به غذا حساسيت زيادي نشان نمي دهند و معمولاً هر نوع غذايي با طبع اين گونه افرادسازگاري دارد و نسبت به بقيه مردم کم تر دچار بيماري و کسالت مي شوند.
اما افرادي که داراي چنين طبعي هستند در داراز مدت دچار بيماري هاي سختي مي شوند و دليل آن هم اين است که غذا روي چنين افرادي به سرعت تاثير نمي گذارد و همين امر باعث مي شود که سموم به مرور در بدن آنان جمع شود و در دراز مدت تاثير خود را بگذارد.
خلاصه ای از مزاج شناسی
انواع مزاج | علائم تشخیص | توصیه های غذایی |
صفراوی (گرم و خشک) | - حرارت زیاد بدن - پوست خشک و گندم گون - لاغر - عطش زیاد - رگهاي دست گاهي آشكار وگاهي پنهان - رنگمو، سياه و خرمايي است و غالباً كممو - مزةدهان تلخ صبحگاهي - غالباً گرايش به ترشي دارند - كم اشتهاهستند ، توان هضم غذا بالاست ، نفخ معده ندارند ، يبوست ندارند | - ادویه زیاد استفاده نشود زیرا ادویه حرارت بدن را بالا می برد - از مواد غذایی سرد و مرطوب استفاده شود مثل کاهو، خیار، آلو |
بلغمی (سرد و مرطوب) | - بدن سرد - رطوبت زیاد - معمولا پوست سفید و بی رنگ - رگ های پنهان - غالباً افراد بلغمي بی مو - دهانی بی مزه - شتهای زياد و خوراک فراوان | - از ماست یا کاهو زیاد استفاده نکنند. - ادویه، گردو، دارچین، زنجبیل، خرما، زیتون بیشتر مصرف کنند |
دموی (گرم و مرطوب) | - پوست نرم - پرخون هستند - چهره شان سرخ و برافروخته می شود. - زود عصبانی می شوند - گرمایی هستند - عرق زیادی می کنند - رگهای دست آشكار و برجسته - موی سر درشت و قابل انعطاف و معمولاً پر مو - دهانشان كم رطوبت است و كم تشنه میشوند - توان هضم غذا بسيار بالاست نفخ معده ندارند ، يبوست ندارند - مزه دهان شيرينی صبحگاهی
| - غذاهای سرد و خشک بیشتر بخورند. ترشی، سرکه، آبلیمو، آبغوره، کاهو، عرقی جات خنک، شاه تره و کاسنی برای آن ها مفید است. - مصرف گوشت برای دموی مزاج ها مفید نیست زیرا خون بدن آن ها را زیاد می کند |
سودا (سرد و خشک) | - بیشتر سودایی مزاج ها لاغر هستند - کف دست و پایشان عرق میکند - از نظر روحی- روانی دچار مشکل می شوند - وسواس و تردید زیادی دارند - ضعف حافظه پیدا می کنند - سودایی مزاج ها نمی توانند به دیگران اعتماد کافی کنند و دایم تغییر عقیده می دهند - پوستخشک و بدون رطوبت - رگ های دست پنهان - رنگ مو، سياه مات و جوگندمی است و معمولاً كم مو - مزه دهانصبحگاهان شور - اشتها زياد ، ولی خوراک كماست ، توان هضم غذا بسيار كم است ، نفخ معده فراوان دارند - گرايش به شوری و شيرينی | -مصرف بسیاری از فست فودها و غذاهای آماده، سودا را زیاد می کند و شاید یکی از دلایل کم تحملی و پرخاشگری و ناهنجاری های رفتاری در نسل جوان، افزایش سودای ناشی از تغذیه ناسالم امروزی باشد - افراد سودایی خاکشیر زیادی مصرف کنند و توت، گوشت گوسفند، ماهی، شربت سکنجبین را در رژیم خود بگنجانند -گوشت گاو و گوساله کمتر مصرف کنند. |
(سامان خالصی - کارشناس ارشد تغذیه)
مواد غذایی گرم و مرطوب ( دم ) – بهاری :
لبنیات : کره محلی ، ماست چکیده ، شیر محلی تازه گاو و شیر گوسفند
صیفی جات : خربزه ، خیار چنبر، طالبی و گرمک
ميوه ها : آناناس ، انجير تازه و خشک ، انگور، خرما ، سيب شیرین ، قیسی ، گیلاس ، گلابی ، موز، بالنگو، اقسام توت و کشمش
ریشه ها : انوع ترب ، زردک ، سیب زمینی ترش ، شلغم و هویج
سبزی ها : شبدر ، تربچه و ترب
حبوبات : گندم و اقسام لوبیا
گوشتها : جگر سیاه و سفید ، پاچه ، گوشت گوسفند ( بره ) ، بوقلمون ، مرغ محلی ، میگو، زبان و چشم
مغزهای گیاهی : بادام درختی شیرین ، بادام زمینی ، تخم طالبی ، تخم خربزه و کنجد
متفرقه : شیره انگور، روغن کنجد ، روغن گاو، دنبه ، روغن بادام تلخ ، ارده ، سمنو و خاکشیر
مواد غذایی گرم و خشک ( صفرا ) – تابستانی :
لبنیات : پنیر کهنه
صیفی جات: بادنجان و فلفل سبز
ميوه ها : انبه ، به ، مویز، زیتون و نارگیل
ریشه ها : چغندر، پیاز، سیر، کلم قمری و موسیر
سبزی ها : برگ چغندر ، پونه ، نعناع ، پیازچه ، ترخون ، مرزه ، تره تیزک ( شاهی ) ، جعفری ، رازیانه ، ریحان ، شاه تره ، شنبلیله ، شوید ، کرفس ، اقسام کلم بستانی ، گزنه ، مارچوبه ، تره و تره فرنگی
حبوبات : جوی دوسر ( چاودار ) ، لپه ، نخود و برنج کته ای
گوشتها : آهو، اردک ، گوساله ( هرچه سن گاو بالاتر باشد ، سردی آن بیشتر می شود و در گروه سرد و خشک جای می گیرد ) ، بلدرچین ، گنجشک ، شتر مرغ ، شتر، کبوتر، خروس ، کباب و دل
مغزهای گیاهی : بادام هندی ، بادام درختی تلخ ، بادام کوهی ، پسته کوهی ، پسته ، تخم آفتابگردان ، چلغوز، فندق و گردو
ادویه ها : آویشن ، اسفند ( اسپند ) ، چای سبز و سیاه ، خردل ، دارچین ، انیسون ، زردچوبه ، زعفران ، زنجبیل ، زنیان ، زیره ، سیاهدانه ، فلفل ، کاکائو، گلپر، وانیل ، هل و نمک
متفرقه : روغن زیتون ، شیره خرما ، عسل ، شکر سرخ یا سفید و عرق بهار نارنج
مواد غذایی سرد و خشک ( سودا ) – پاییزی :
لبنیات : کشک و قراقروط
ميوه ها : شاه توت ، تمشک ، آلبالو، ازگیل ، انار ترش ، بالنگ ، تمرهندی ، زالزالک ، زرشک ، ذغال اخته ، سنجد ، غوره ، کنار، گریپ فروت ، لیمو عمانی ، نارنج ، به ترش ، لیمو ترش و سیب ترش
سبزی ها : ترشک ، ریواس و گشنیز
حبوبات : ارزن ، باقلا خشک ، برنج ( آبکش ) ، جو، ذرت ، عدس و ماش
گوشتها : بز، قلوه ، سیرابی و شیردان
مغزهای گیاهی : بلوط خوراکی و شاهدانه
ادویه ها : سماق ، نشاسته و قهوه
متفرقه : شکر فراورده شده صنعتی ، سرکه و آبغوره
مواد غذایی سرد و مرطوب ( بلغم ) – زمستانی :
لبنیات : پنیر تازه ، خامه ، دوغ ، ماست ، سرشیر و شیر پاستوریزه
صیفی ها : خیار، اقسام کدو، گوجه فرنگی ، هندوانه و کدو حلوائی
ميوه ها : توت فرنگی ، آلو، آلوچه ، انار شیرین ، پرتقال ، زردآلو، شفتالو، شلیل ، کیوی ، لیمو شیرین ، نارنگی ، هلو، آب فشرده انار
ریشه ها : سیب زمینی
سبزی ها : اسفناج ، بامیه ، خرفه ، قارچ خوراکی ، کاسنی ، کاهو و لوبیا سبز
حبوبات : باقلا تازه و نخود سبز
گوشتها : انواع ماهی و مغز گوسفند
مغزهای گیاهی : تخم کدو، تخم هندوانه ، خشخاش و به دانه
متفرقه : اسفرزه ، گلاب و ماء الشعیر
طب سنتی
(سامان خالصی-کارشناس ارشد تغذیه)
علم الأدویه یا گیاه شناسی داروئی و طب سنتی كه امروز از آن با نام مفردات پزشكیو فارماكوگنوزی یاد می شود در باورها و اعتقادات درمانی مردم و نیز در متون قدیمیطب سنتی ایران برگرفته از كتب معتبر و دانشمندان نام آوری چون ابن سینا، زكریایرازی، اهوازی ارجانی و ... می باشد كه اصول طبابت آن بر چهار طبیعت مزاج آدمی یااخلاط اربعه بنام : بلغم ، صفرا ، سودا ، خون و همچنین بر گرمی و سردی استوار بودهاست و بر این اساس تشخیص و درمان صورت می گرفته است.
در طب تطبیقی و تلفیق عقاید قدما با پزشكی جدید، اخلاط اربعه با نام PH خونیا اسیدیتیك و بازیك؛ و گرمی و سردی با واژه های پركالری و كم كالری خوانده میشوند. ولی هیچكدام از این تعبیرات بازگو كننده جامعی به شمار نمی روند و غذاهایگرم و سرد در اعتقاد عامه ی مردم ایران به عنوان غذاهای پركالری و كم كالری نمیباشد، زیرا خوراكی هایی مانند گردو ، نارگیل ، كاكائو ، خرما ، كنجد ، گوشت شتر ، گوشت كبوتر جزء غذاهای گرم و خوراكی هائی مانند هلو ، هنداونه ، خیار ، توتفرنگی ، جو ، برنج ، گوشت گاو ، ماهی ومرغ به نام غذاهای سرد شناخته می شوند. برخی غذاها نیز مثل شیر وم است گوسفند ، نان گندم ، گوشت بره و ... غذاهای معتدل و به عبارتی نه گرم و نه سردشناخته می شوند و این گروه از غذاها اثر متابولیسمی و حالت خاص در افراد گرم مزاجو سرد مزاج ایجاد نكرده و به هر دو گروه سازگار است.
خوراكی هایی مانند گردو، نارگیل ، كاكائو ، خرما ،كنجد ، گوشت شتر ، گوشت كبوتر جزء غذاهای گرم و خوراكی هائی مانند هلو ، هنداونه ،خیار ، توت فرنگی ، جو ، برنج ، گوشت گاو ، ماهی و مرغ به نام غذاهای سرد شناختهمی شوند.
در طب سنتی، خوراكی های سرد ارزش غذایی منفی در شخص ایجاد كرده و خوردن آنها سببرخوت ، سستی ، ضعف عمومی ، رنگ پریدگی ، بی حالی ، كم حوصلگی، كاهش نیروی جنسی ،پرخوابی و ... می شود. برعكس خوردن غذاهای گرم باعث بالا رفتن فشارخون ،برافروختگی چهره ، كمخوابی ، جوشصورت واحتمالاً كهیر و جوش های چركی خواهد شد.
در طب سنتی ایران هر فرد حالت و طبیعت مزاج یا ارگانیسم بدن خود را نسبت بهغذاهای سرد یا گرم تشخیص می دهد و در مصرف آنها رعایت اعتدال را می نماید تا دچارعوارض گوارشی و ... نگردد.
عدم هماهنگی بین مزاج و غذا - طبق اعتقاد طب سنتی ایران - موجب اختلال در اندامهای داخلی مثل قلب و ریه شده و شخص احساس بیماری می نماید. امروزه با پیشرفت پزشكیو كشف علت بیماری ها، این عقاید سنتی كنار گذاشته شده و كمتر مورد استفاده قرار میگیرند.